Centrum Informacji Ekologicznej
item
 
 
Fauna i flora Górnego Śląska

Górny Śląsk1 jest jednym z obszarów w Polsce, którego środowisko przyrodniczo-geograficzne zostało w największym stopniu poddane antropopresji. W wyniku wysokiego stopnia urbanizacji i industrializacji teren ten uległ daleko posuniętym procesom transformacji. Wody powierzchniowe są zanieczyszczone ściekami komunalnymi i przemysłowymi oraz substancjami dopływającymi z terenów rolniczych.

Rozwój przemysłu, głównie górniczego i metalurgicznego, doprowadził do zmian obiegu wody i przyczynił się do pogłębienia deficytu czystych wód tak charakterystycznego dla terenów zdegradowanych. Wody powierzchniowe Górnego Śląska są ponadnormatywnie obciążone głównie chlorkami, siarczanami, fosforanami, azotanami, fenolem, metalami ciężkimi, jak również substancjami zawieszonymi i radioaktywnymi [1, 2, 3]. Taki stan wód znajduje odzwierciedlenie w wysokich wartościach parametrów, m.in. przewodności elektrycznej właściwej, substancjach rozpuszczonych, BZT5 [2, 4]. Wody kopalniane niosące dziennie 6500 ton jonów Cl- oraz 0,5 ton jonów SO4-2 odprowadzane są do cieków powierzchniowych, przede wszystkim do Wisły i Odry [5, 6]. Takimi ciekami są m.in. rzeka Gostynia, Rawa czy też rzeka Mleczna prowadząca ścieki komunalne, przemysłowe oraz wody dołowe pochodzące z kopalni węgla kamiennego „Murcki” k/Katowic poprzez rzekę Gostynię do Wisły [6]. Zagrożeniem dla wód powierzchniowych tego regionu jest także skała płona nierozerwalnie związana z eksploatacją węgla kamiennego. Wydobywana i składowana na hałdach stanowi dodatkowe źródło wzbogacania wód w chlorki, siarczany i metale ciężkie.

Pomimo tak drastycznych przekształceń antropogenicznych obszaru Górnego Śląska, rzeki i zbiorniki zaporowe powstałe w wyniku ich spiętrzenia na tym terenie mogą stanowić ostoję dla życia biologicznego. Wieloletnie badania prowadzone w Jeziorze Paprocańskim, będącym zbiornikiem zaporowym w leśnych źródłach Gostynki, oraz w źródłach Gostynki wykazały występowanie wielu gatunków roślin i zwierząt, w tym również objętych ochroną prawną oraz rzadkich (R) i zagrożonych (VU). Zgodnie z Czerwoną listą mięczaków słodkowodnych Górnego Śląska, obejmującą 61 gatunków, stopień zagrożenia R odnosi się do gatunków rzadkich na pojedynczych stanowiskach, ale w dużych populacjach, natomiast VU określa gatunki wysokiego ryzyka narażone na wyginięcie ze względu na postępujący spadek populacji (nawet lokalny), straty siedliskowe lub nadmierną eksploatację [7].

Jezioro Paprocańskie o powierzchni 32 ha i pojemności całkowitej 2,5 mln m3 powstało w 1870 roku w wyniku spiętrzenia wód rzeki Gostynki dla potrzeb nieistniejącej już dziś huty żelaza. W latach 1986-1992 w zbiorniku przeprowadzono zabiegi rekultywacyjne polegające na całkowitym osuszeniu zbiornika, zdjęciu namułu i obniżeniu gruntu dennego o 0,5 m na powierzchni 110 ha. Brzegi zabezpieczono narzutem kamiennym i włókniną przybitą do dna, a następnie obsiano je trawą. Wody Jeziora zostały zarybione. Jednym z pierwszych kolonizatorów wód zbiornika w 1990 roku tuż po przeprowadzonej jego rekultywacji była błotniarka jajowata (Radix peregra). Wycięcie makrofitów w 1992 roku spowodowało zanik m.in. populacji zatoczka pospolitego (Planorbis planorbis), która ponownie została odbudowana w 2003 r. W wodach Jeziora Paprocańskiego małże znalazły dogodne warunki bytowania od roku 2003 i są obecnie reprezentowane przez skójkę malarską (Unio pictorum), szczeżuję pospolitą (Anodonta anatina), gałeczkę rogową (Sphaerium corneum) oraz groszkówkę pospolitą (Pisidium casertanum). Do roku 2004 prawie wszystkie gatunki małży podlegały ochronie prawnej [8, 9]. Należy podkreślić ogromną rolę małż oraz niektórych gatunków ślimaków w procesie samooczyszczania wód dzięki prowadzonemu procesowi filtracji. Jako pokarm małże odfiltrowują z wody seston2, w ten sposób uczestniczą w poprawie przezroczystości wody. Kumulują w swoich tkankach fosfor oraz metale ciężkie, wyłączając je w ten sposób z obiegu w środowisku. Szczeżuja w ciągu 1 godziny filtruje ponad 1,5 dm3 wody, natomiast skójka malarska 3,6 dm3 [10].

W leśnych źródłach Gostynki oraz w Jeziorze Paprocańskim w latach 1993-2006 odnotowano występowanie 17 gatunków mięczaków. Spośród nich obserwuje się masowe pojawienie gatunku zawleczonego z basenu Morza Śródziemnego i nietypowego dla tego rodzaju zbiorników wodnych, tj. rozdętki zaostrzonej (Physella acuta). Od roku 2004 r. wody zbiornika oraz rzeki Gostynki zasiedliła wodożytka nowozelandzka (Potamopyrgus antipodarum), gatunek zawleczony i inwazyjny w ekosystemach wodnych Polski, a jednocześnie rzadki na obszarze Kotliny Oświęcimskiej. Wodożytka nowozelandzka jest jedynym gatunkiem partenogenetycznym (dzieworodnym) w Europie. Pochodzi z Nowej Zelandii, gdzie występuje w populacjach obupłciowych. Gatunek ten został zawleczony do Australii, a w latach 80-tych XIX wieku odnotowano jego występowanie u ujścia Tamizy w Anglii. Prawdopodobnie został on przetransportowany na statkach morskich w beczkach z wodą słodką napełnianych na okres podróży w strumieniach Nowej Zelandii, a następnie płukanych u ujścia Tamizy, gdy regularne linie połączyły od 1840 roku Wyspy Brytyjskie z Nową Zelandią. Od 1994 roku obserwuje się jego masową ekspansję w środowiskach wodnych Górnego Śląska [11, 12], w których osiąga zagęszczenie wynoszące 2422 [13], a nawet 6010 osobników/m2. Dla porównania, w Jeziorze Wigry jego zagęszczenie wynosi 35 000 osobników/m2 [14], a w Yellowstone National Park (USA) do 300 000 osobników/m2 [15]. W Jeziorze Paprocańskim występuje także zatoczek spłaszczony (Hippeutis complanatus), gatunek narażony na wyginięcie (VU) na terenie Górnego Śląska [7].

Leśne źródła Gostynki oraz wody Jeziora Paprocańskiego stanowią ostoję dla życia nie tylko mięczaków, ale również makrofitów, m.in. grzybieni białych (Nymphaea alba), grążeli żółtych (Nuphar lutea), paprotnika salwini pływającej (Salvinia natans) czy też kotewki orzecha wodnego (Trapa natans). Gatunki te objęte są w Polsce całkowitą ochroną prawną. Do roku 2004 obserwowano stopniowy wzrost większości parametrów fizyczno-chemicznych wód zbiornika, przede wszystkim substancji biogennych: fosforanów, fosforu ogólnego czy też azotanów (tab. 1). Wody leśnych źródeł Gostynki charakteryzują niskie wartości przewodności elektrycznej właściwej stężenia substancji rozpuszczonych, amoniaku oraz chlorków (tab. 2). Natomiast wody rzeki Gostynki w punkcie pomiarowym w pobliżu Jeziora Paprocańskiego wykazują wysokie wartości przewodności elektrycznej właściwej, sięgającej nawet 8050 µS/cm, substancji rozpuszczonych oraz chlorków (tab. 2). Jest to wynik okresowych zanieczyszczeń wód rzecznych z nieznanego autorce źródła. Jedynym gatunkiem mięczaka, który występuje w tym odcinku pomiarowym, jest wodożytka nowozelandzka tolerująca wysoką przewodność wody. Pomimo okresowych zanieczyszczeń wody, spośród makrobezkręgowców3 odnotowano występowanie larw chruścików (Trichoptera) bezdomkowych, larw ważek (Odonata) oraz nieliczne makrofity, jak również ptactwo wodne. Dla porównania, wartość przewodności elektrycznej właściwej w rzece Rawie odnotowana w odcinku pomiarowym przy ulicy Bankowej (centrum miasta Katowice) wynosi około 4000 µS/cm.
 
 
 
 
 
Rzeka Mleczna jest jednym z dopływów rzeki Gostyni, z którą łączy się w okolicach Bierunia Starego. Do roku 2000 w rzece Mlecznej odnotowano 1 gatunek mięczaka [16], natomiast w rzece Rawie kompletny brak makrofitów. Obecnie w odcinku pomiarowym w Czułowie odnotowano 6 gatunków mięczaków, m.in. zagrzebki pospolitej (Bithynia tentculata) (VU), wodożytki nowozelandzkiej (Potampyrgus antipodarum) (R), błotniarki uszatej (Radix auricularia) oraz małża kruszynki delikatnej (Musculium lacustre), którego do tej pory nie notowano w rzekach Górnego Śląska. Zgodnie z Czerwoną listą mięczaków Górnego Śląska jest to gatunek narażony (VU) [7]. Wody rzeki Mlecznej w tym odcinku pomiarowym są okresowo zanieczyszczane ściekami. Notowane są wysokie stężenia przede wszystkim substancji biogennych (tab. 2). W tym odcinku pomiarowym odnotowano m.in. liczne larwy jętek (Ephemeroptera), chruścików (Trichoptera), ważek (Odonata), pluskwiaki i chrząszcze wodne związane głównie z makrofitami oraz larwy ochotkowatych (Chironomidae). Helofity4 reprezentowane są głównie przez mannę mielec (Glyceria maxima) oraz jeżogłówkę gałęzistą (Sparganium erectum), natomiast w toni wodnej występuje rdestnica grzebieniasta (Potamogeton pectinatus).

W rzece Rawie, w odcinku pomiarowym za oczyszczalnią ścieków „Klimzowiec”, odnotowano takie gatunki, jak rdestnica pływająca (Potamogeton natans), rdestnica grzebieniasta (Potamogeton pectinatus), oczeret jeziorny (Schoenoplectus lacustris), trzcina pospolita (Phragmites australis) rdest ziemnowodny (Polygonum amphibium) czy też rdest ostrogorzki (Polygonum hydropiper) i plamisty (Polygonum persicaria), gałęzatka (Cladophora), pijawki (Helobdella stagnalis) oraz liczne larwy ochotkowatych (Chironomidae) występujące zarówno w osadach dennych, jak i na makrofitach. Stężenie substancji biogennych jest niższe w porównaniu ze stężeniami tych substancji odnotowanymi w rzece Mlecznej czy Gostyni (tab. 2).

Na wniosek autorki artykułu, w roku 2004 Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Katowicach przeprowadził kontrolę, która wskazała jednoznacznie przyczynę zanieczyszczeń rzeki Mlecznej.
W obliczu tak silnej antropopresji środowisk wodnych Górnego Śląska, celowe jest podjęcie kroków mających na celu zachowanie integralności ekosystemów wodnych na tyle nie zdegradowanych, w których znajdują ostoję życia nie tylko mięczaki.


Iga Lewin
Uniwersytet Śląski


Przypisy:
1. Obszar obejmujący byłe województwa: bielskie, częstochowskie, katowickie i opolskie zgodnie z podziałem terytorialnym kraju do 1998 roku.
2. Zawiesina (cząstki stałe) w toni wodnej.
3. Organizmy wielkości od kilku milimetrów do 20 cm.
4. Makrofity wystające nad powierzchnię wody i zakorzenione w osadach dennych.

Literatura:
1. Rybicka Helios E. 1996: Impact of mining and metallurgical industries on the environment in Poland. Applied Geochemistry 11: 3-9.
2. Jankowski A. T., Rzętała M. 2000: Silesian Upland and its boarders – condition and anthropogenic changes of the surface water quality. State and anthropogenic changes of water quality in Poland: 143-154.
3. Chalupnik S., Michalik B., Wysocka M., Skubacz K., Mielnikow A. 2001: Contamination of settling ponds and rivers as a result of discharge of radium-bearing waters from Polish coal mines. Journal of Environmental Radioactivity 54: 85-98.
4. Michalik-Kucharz A., Strzelec M., Serafiński W. 2000: Malacofauna of rivers in Upper Silesia (Southern Poland). Malakologische Abhandlungen 20(12): 101-109.
5. Ericsson B., Hallmans B. 1994: Treatment and disposal of saline wastewater from coal mines in Poland. Desalination 98: 239-248.
6. Czaja S. 1999: Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej). Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach 1782: 1-90.
7. Serafiński W., Michalik-Kucharz A., Strzelec M. 2001: Czerwona lista mięczaków słodkowodnych (Gastropoda i Bivalvia) Górnego Śląska. W: Parusel, J. B., Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska. Raporty i Opinie, tom 5.
8. Dziennik Ustaw 2001, nr 130, poz. 1456.
9. Dziennik Ustaw 2004, nr 220, poz. 2237.
10. Stańczykowska A. 1983: Małże a eutrofizacja. Wiadomości Ekologiczne 29(2): 127-129.
11. Strzelec M., Krodkiewska M. 1994: The rapid expansion of Potamopyrgus jenkinsi (E.A. Smith, 1889) in Upper Silesia (Southern Poland) (Gastropoda: Prosobranchia: Hydrobiidae). Malakologishe Abhandlungen 17: 83-86.
12. Strzelec M. 1999: Effect of artificially elevated water temperature on growth and fecundity of Potamopyrgus antipodarum (Gray) in anthropogenic water bodies in Southern Poland (Gastropoda: Prosobranchia: Hydrobiidae). Malakologishe Abhandlungen 19: 265-272.
13. Lewin I., Smoliński A. 2006: Rare and vulnerable species in the mollusc communities in the mining subsidence reservoirs of an industrial area (The Katowicka Upland, Upper Silesia). Limnologica 36: 181-191.
14. Brzeziński T., Kołodziejczyk A. 2001: Distribution of Potamopyrgus antipodarum (Gray, 1843) in waters of the Wigry National Park (NE Poland) and the effect of selected habitat factors on its occurrence. Folia Malacologica 9(3): 125-135.
15. Kerans B. L., Dybdahl M. F., Gangloff M. M., Jannot J. E. 2005: Potamopyrgus antipodarum: distribution, density, and effects on native invertebrate assemblage in the Greater Yellowstone Ecosystem. Journal of the North American Benthological Society 24(1): 123-138.
16. Michalik-Kucharz A., Strzelec M., Serafiński W. 2000: Malacofauna of rivers in Upper Silesia (Southern Poland). Malakologische Abhandlungen 20(12): 101-109.
17. Hermanowicz W., Dojlido J., Dożańska W., Koziorowski B., Zerbe J. 1999: Fizyczno-chemiczne badanie wody i ścieków. Wydawnictwo „Arkady”, Warszawa.